จากสถิติในประเทศไทยสำหรับอาการทางคลินิกที่พบบ่อยในผู้ป่วย ที่มาตรวจที่แผนกผู้ป่วยนอกของทุกโรงพยาบาล คงจะหนีไม่พ้นอาการของระบบทางเดินหายใจ ระบบทางเดินอาหาร ระบบประสาทและระบบกล้ามเนื้อและกระดูก สาเหตุส่วนใหญ่ของอาการดังกล่าวคงสามารถรักษาได้และเป็นโรคไม่รุนแรง

อย่างไรก็ตาม ยังมีโรคที่ร้ายแรงบางชนิด เช่น โรคมะเร็ง โรคติดเชื้อบางชนิด เช่น เอดส์ ฯลฯ ที่สามารถให้อาการดังกล่าวเช่นเดียวกัน การวินิจฉัยและให้การรักษาที่ช้าไม่ทันท่วงทีอาจมีผลทำให้ผู้ป่วยรายนั้นมีอันตรายถึงพิการหรือเสียชีวิตได้

ในปัจจุบันอันเนื่องมาจากระบบประกันสุขภาพในประเทศไทยได้พัฒนาขึ้นจึงทำให้ประชาชนคนไทยทุกคนมีสวัสดิการด้านสุขภาพที่ดี ทั้งสิทธิข้าราชการ รัฐวิสาหกิจ โครงการบัตรทอง 30 บาทและโครงการประกันสุขภาพ เพื่ออำนวยความสะดวกให้ผู้ป่วยสามารถเข้าพบแพทย์ได้รวดเร็วเนื่องจากอยู่ใกล้โรงพยาบาล

แต่อย่างไรก็ตาม ยังมีผู้ป่วยส่วนหนึ่งโดยเฉพาะในเมืองใหญ่ๆ มีความขลาดกลัวในการจะไปโรงพยาบาล เนื่องจากต้องรอนานทั้งรอทำบัตร รอแพทย์ การตรวจ รอรับยา หรือบางครั้งมาไม่ทัน ทั้งๆ ที่ออกจากบ้านตั้งแต่ตี 5 โดยเฉลี่ยส่วนใหญ่ก็เสียเวลามาโรงพยาบาลอย่างน้อยครึ่งวัน ทำให้เสียงานผู้ป่วยจึงนิยมรักษาตัวเองโดยการซื้อยาตามร้านขายยาหรือไปคลินิก

ในขณะที่ปัญหาผู้ป่วยในเขตชนบทหรือเมืองเล็กๆ ซึ่งมีโรงพยาบาลที่เป็นต้นสังกัดในระบบประกันสุขภาพเป็นโรงพยาบาลเล็กๆ ทำให้มีปัญหาในการวินิจฉัยโรคเนื่องจากขาดแคลนแพทย์ บุคลากรอื่นๆ และเครื่องไม้เครื่องมืออุปกรณ์ จึงอาจทำให้มีความล่าช้าในการตรวจวินิจฉัยและรักษา เนื่องจากต้องไปตรวจที่โรงพยาบาลเล็กๆ ที่เป็นต้นสังกัดก่อนจะส่งตัวต่อไปยังโรงพยาบาลที่ใหญ่ขึ้น

ดังนั้น บทความนี้จึงมีจุดประสงค์ที่เขียนขึ้นมาเพื่อช่วยให้ผู้ป่วยที่มีอาการทางคลินิกต่างๆ ที่พบบ่อยๆ จนอาจทำให้ผู้ป่วยเข้าใจผิดว่าเกิดจากโรคที่ไม่ร้ายแรง เช่น อาการไอ ปวดศีรษะ ปวดท้อง ฯลฯ ทำให้มัวแต่รักษาด้วยการซื้อยารับประทานเองหรือไปคลินิก จึงทำให้มีความล่าช้าในการวินิจฉัยและรักษา ทั้งๆ ที่เป็นโรคที่ต้องการรับการตรวจที่ในโรงพยาบาลใหญ่ๆ ที่มีบุคลากรและอุปกรณ์ที่ทันสมัย เพื่อวินิจฉัยและรักษาให้ทันท่วงที โดยพยายามหยิบยกอาการที่พบบ่อยและน่าจะมีประโยชน์ต่อผู้อ่านบ้างไม่มากก็น้อย โดยจะมุ่งเน้นอาการอื่นๆ ที่พบร่วมด้วยพร้อมกับอาการดังกล่าวที่ดูไม่รุนแรงจนทำให้ต้องไปพบแพทย์ และขอเน้นว่าบทความนี้มุ่งเน้นการไปพบแพทย์ที่โรงพยาบาลใหญ่ๆ ด้วยเหตุผลที่ต้องการการตรวจที่ละเอียด

อาการไอเป็นอาการที่พบบ่อย ซึ่งสาเหตุมีมากมายทั้งจากระบบทางเดินหายใจส่วนต้น เช่นไข้หวัด ไซนัสอักเสบ จากทางเดินหายใจส่วนปลาย เช่น ปอดบวมหรือปอดอักเสบ หรือเป็นความผิดปกติของระบบหัวใจ เช่น หัวใจวายหรือล้มเหลว ระบบทางเดินอาหาร และสาเหตุอื่นๆ เช่น จากยา ฯลฯ ข้อบ่งชี้ของอาการไอที่สมควรมาพบแพทย์ไม่ควรรอรับประทานยาหรือรักษาเอง ได้แก่

ก.ไอเรื้อรังมากกว่า 1 สัปดาห์ คงต้องหาสาเหตุโรคโดยด่วน

ข.ไอมีเสมหะเป็นหนอง อาจบ่งถึงฝีในปอด

ค.ไอมีเสมหะมีเลือดปน อาจบ่งถึงวัณโรคหรือมะเร็งปอด

ง.ไอในขณะนอนราบตอนกลางคืนทันที หรือหลังรับประทานอาหารใหม่ๆ อาจเนื่องจากความผิดปกติของ ทางเดินอาหารส่วนบนที่มีการไหลย้อนของอาหาร น้ำย่อยจากกระเพาะอาหารขึ้นมาที่หลอดอาหารและสำลักลงไปในหลอดลม

จ.ไอแห้งๆ ในขณะนอนตอนกลางคืน โดยเฉพาะหลังจากนอนไป 2-3 ชั่วโมง แล้วต้องตื่นขึ้นมากลางดึก และโดยเฉพาะถ้าร่วมกับอาการหอบหรือเหนื่อย อาจเนื่องจากหัวใจวายหรือล้มเหลว

ฉ.ไอร่วมกับอาการหอบเหนื่อย เช่น เดินขึ้นบันไดช้าลงต้องเกาะราวบันไดหรือต้องหยุดพักระหว่างเดินขึ้น อาจ เกิดจากโรคปอดบวม (ถ้ามีไข้) โรคถุงลมโป่งพอง มะเร็งปอด

ช.ไอร่วมกับน้ำหนักลดอย่างมีนัยสำคัญ อาจเนื่องจากวัณโรคปอดหรือมะเร็งปอด

อาการเจ็บคอก็เป็นอีกอาการหนึ่งที่พบได้บ่อยในเวชปฏิบัติ สำหรับในผู้ใหญ่นั้นโดยทั่วไปมักเนื่องจากโรคติดเชื้อ โดยเฉพาะจากไวรัส มักไม่ค่อยต้องการรักษาที่จำเพาะโดยเฉพาะยาปฏิชีวนะ เพียงแค่รักษาตามอาการเท่านั้น อย่างไรก็ตามถ้ามีข้อบ่งชี้เหล่านี้ก็สมควรมาพบแพทย์

ก.เจ็บคอร่วมกับไข้สูงหนาวสั่น ซึ่งอาจเป็นต่อมทอนซิลหรือคอหอยอักเสบเป็นหนอง เม็ดเลือดขาวต่ำ หรือมะเร็งเม็ดเลือดขาว

ข.เจ็บคอร่วมกับการกลืนเจ็บ ซึ่งอาจเป็นการติดเชื้อ การแพ้ยาที่รุนแรง หรือเส้นเลือดแดงอักเสบโดยเฉพาะโรคพุ่มพวงหรือภูมิคุ้มกันต่อต้านตัวเอง (SLE, เอส แอล อี)

ค.เจ็บคอร่วมกับผื่นแดงที่ผิวหนัง ตาแดงหรือแผลอวัยวะเพศ อาจเนื่องจากติดเชื้อเอดส์ แพ้ยา หรือโรคพุ่มพวง

ง.เจ็บคอเรื้อรังนานมากกว่า 1 สัปดาห์ อาจเนื่องจากการติดเชื้อบางชนิด โรคมะเร็งเม็ดเลือดขาวหรือมะเร็งต่อมน้ำเหลือง

จ.เจ็บคอร่วมกับน้ำหนักลดอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ อาจบ่งถึงโรคมะเร็ง

ฉ.เจ็บคอร่วมกับคลำต่อมน้ำเหลืองหรือก้อนที่คอโต อาจเนื่องจากมะเร็งต่อมน้ำเหลือง

ส่วนใหญ่ของอาการปวดศีรษะมักเนื่องจากภาวะเครียดทั้งจากการทำงาน โรคทางกายหรือด้านจิตใจ สำหรับอาการปวดศีรษะที่พบร่วมกับอาการผิดปกติของระบบประสาท ส่วนใหญ่ของผู้ป่วยก็คงไปพบแพทย์อยู่แล้ว อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อบ่งชี้ต่อไปนี้บางข้อที่อาจทำให้ผู้ป่วยมาพบแพทย์ช้า ดังนี้

ก.ปวดศีรษะในเวลากลางคืน โดยเฉพาะต้องตื่นขึ้นมากลางดึก

ข.ปวดศีรษะในตอนเช้าหลังตื่นนอนใหม่ๆ มากกว่าตอนบ่ายๆ หรือสายๆ

ค.ปวดศีรษะที่ไม่ใช่ตำแหน่งขมับหรือท้ายทอย

ง.ปวดศีรษะเรื้อรังและอาการปวดเป็นมากขึ้นเรื่อยๆ บางครั้งเป็นมากจนต้องหยุดงาน

จ.ปวดศีรษะที่ร่วมกับอาการตามองเห็นภาพซ้อน

ฉ.ปวดศีรษะที่นอนพักแล้วไม่ดีขึ้น

ช.ปวดศีรษะที่ร่วมกับอาเจียนพุ่ง

อาการปวดท้องก็เป็นอาการทางคลินิกที่น่าจะพบบ่อยๆ ใกล้เคียงกับอาการปวดศีรษะ และน่าจะเป็น 2 อาการแรกๆ ที่พบบ่อยที่สุด ทุกคนต้องไม่มีใครไม่เคยปวดท้องเลย สาเหตุส่วนใหญ่คงเป็นโรคไม่รุนแรงไม่ต้องการการตรวจวินิจฉัยที่ละเอียดในโรงพยาบาลใหญ่ๆ สำหรับอาการปวดท้องที่รุนแรง หรือร่วมกับคลำก้อนในท้องได้ ผู้ป่วยคงไปพบแพทย์อยู่แล้ว ในบทความนี้จึงเน้นอาการปวดท้องที่ผู้ป่วยอาจจะยังไม่ไปพบแพทย์แต่เป็นโรคที่ควรได้รับการวินิจฉัยและรักษาแต่เนิ่นๆ ดังนี้

ก.ปวดท้องที่ร่วมกับน้ำหนักลดอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ

ข.ปวดท้องเรื้อรังและปวดมากขึ้นเรื่อยๆ

ค.ปวดท้องที่เป็นมากในเวลากลางคืน จนต้องตื่นขึ้นมากลางดึก

ง.ปวดท้องที่นอนตะแคงข้างซ้ายหรือขวายิ่งปวดมากขึ้น

จ.ปวดท้องที่พยายามหายใจเข้าลึกๆ แล้วยังปวดเพิ่มขึ้น

ฉ.ปวดท้องที่ร่วมกับอาการถ่ายดำ (กรณีอาเจียนเป็นเลือด ผู้ป่วยก็ไปโรงพยาบาลอยู่แล้ว)

เนื่องจากเนื้อที่จำกัด บทความนี้จึงไม่สามารถกล่าวให้ครอบคลุมหมดทุกอาการ แต่ได้พยายามเลือกอาการที่พบบ่อย จนทำให้มองข้ามความอันตราย เนื่องจากมัวแต่รักษาด้วยตัวเอง หวังว่าคงได้ประโยชน์จากบทความนี้บ้างไม่มากก็น้อย

รศ.น.พ.ชุษณา สวนกระต่าย

ผู้จัดการ 17 ก.พ.2548